De Schierstins gezien vanuit het noordwesten. .

De Schierstins

De Schierstins is een omgrachte woontoren uit de middeleeuwen, waar in latere tijden enkele woongebouwen tegenaan zijn gebouwd. Dit kasteel staat in Veenwouden (Friesland).

Friesland telde in de middeleeuwen honderden stinzen (aanzienlijke stenen huizen). De meeste waren net als De Schierstins verdedigbare torens: de torenstinzen. Daarnaast waren er in Friesland ook zaalstinzen, die vaak in een stad stonden en minder goed verdedigbaar waren dan torenstinzen.

Vandaag de dag zijn de honderden Friese stinzen nagenoeg allemaal verdwenen. De Schierstins is dan ook de enige overgebleven torenstins, en het is ook de enige middeleeuwse woontoren ten noorden van de IJssel!

De stichting van het kasteel

De Schierstins moet in de 13de of begin 14de eeuw zijn gesticht.

In die tijd bestond het kasteel alleen uit de toren. Deze was toen wel enkele meters lager dan nu. Daarnaast was er om de voet van de toren heen een heuveltje opgeworpen, dat omgeven was door een gracht. De Schierstins was dus een klein mottekasteel.

Wie de toren gebouwd heeft is niet bekend, maar waarschijnlijk was dat een voorname boer die betrokken was bij de ontginning van de omgeving.
Op een gegeven moment kreeg de toren de naam "Idszengha gude" (het landgoed van Idszengha). Het kasteel was dus eigendom van de Friese familie Idszengha, maar ook over hen is niets bekend.

De schiere monniken

Tien kilometer ten noorden van de toren lag het machtige klooster van Klaarkamp. Dit klooster bezat veel landerijen en sommige daarvan waren voor de lekenbroeders te ver om er dagelijks te komen werken. Daarom stichtte het klooster op deze afgelegen landerijen zogenaamde uithoven (een soort 'kloosterfilialen').
Al voor 1439 werd De Schierstins één van deze uithoven. In de toren woonde de 'hofmeester op het veen', een kloosterbroeder die toezicht hield op de turfwinning en de bezittingen van Klaarkamp bij Veenwouden.

De Schierstins vanuit het noorden. De gebouwen links van de toren werden vanaf de 17de eeuw opgetrokken. .

De lekenbroeders die er turf staken droegen schiere (d.w.z. grijsgekleurde) bovenkleden. Aan hen heeft het kasteel dan ook zijn huidige naam te danken: De Schierstins, het stenen huis van de schiere monniken.

De broeders lieten de toren verhogen, zodat die in de 15de eeuw al zijn huidige hoogte kreeg. Zij waren het waarschijnlijk ook die het heuveltje om de toren heen afgroeven, om met de vrijgekomen grond de gracht ten oosten van de toren te dempen, zodat daar nieuwe gebouwen konden worden opgetrokken.
Vanaf het einde van de 15de eeuw woonden er echter geen broeders meer op de toren. De Schierstins werd nu verpacht aan particulieren die net als de vroegere hofmeesters toezicht moesten houden op de turfwinning en daarom 'veenmeesters' werden genoemd.

De tachtigjarige oorlog (1568-1648)

In 1568 brak de tachtigjarige oorlog uit en de Staten van Friesland sloten zich aan bij de prins van Oranje, tegen het Spaanse gezag. In 1580 koos de stadhouder van Friesland en Groningen echter de kant van de Spanjaarden. En ook de Friese kloosters bleven het Spaanse gezag erkennen. Hierop lieten de Staten van Friesland alle kloosterbezittingen onteigenen. Om te voorkomen dat Spaanse troepen zich binnen hun muren konden verschansen, lieten de Staten van Friesland vervolgens ook alle kloosters afbreken!

De Schierstins vanuit het zuidoosten. .

Ook De Schierstins werd onteigend, maar gelukkig werd die niet afgebroken. De weduwe van de laatste veenmeester bleef ondanks de onteigening waarschijnlijk op de toren wonen. Zestien jaar later kocht zij de toren van de Staten van Friesland.

Latere eigenaren en uitbreiding van De Schierstins

Na de weduwe van de laatste veenmeester volgde een lange reeks verschillende eigenaren. Zo was de toren in 1609 in handen van de jonkheren Charles van Sternsee uit Franeker en Sixtus van Tziarda uit Rinsumageest. Mogelijk hebben zij het woongebouw tegen de oostkant van de toren opgetrokken (zie foto hiernaast, rechts van de toren).

Door huwelijk en vererving kwam het kasteel in 1661 in handen van Petrus Mellema, advocaat en later burgemeester van Leeuwarden. De familie Mellema hield het kasteel in bezit tot 1756. Door huwelijk kwam het kasteel vervolgens weer aan andere families.

In de tweede helft van de 19de eeuw kwam het kasteel in handen van Baron Balthazar Theodorus van Heemstra. Deze was een groot liefhebber van de Friese cultuur en historie en hij was ook een geboren verzamelaar. Hij bezat een grote antiekverzameling, die hij voor een groot deel in De Schierstins liet onderbrengen. Hierop ging De Schierstins open als museum!

Dit duurde echter niet lang, want einde 19de eeuw werd De Schierstins ingericht als kazerne voor de marechaussee.

Restauraties

Ondertussen was de toren zeer bouwvallig geworden en de toren leek te moeten worden gesloopt. Het Fries Genootschap raakte na 1900 op de hoogte van de verwaarlozing van de toren en zorgde ervoor dat die in 1906 werd gerestaureerd.
Daarna werd De Schierstins een postkantoor. In 1961 werd De Schierstins nogmaals gerestaureerd en vanaf 1985 was de VVV er gevestigd.

Vandaag de dag

De Schierstins is nu een cultureel centrum. Het is te bezoeken (tegen entree).

[Hoofdmenu]

Tekst: Mathieu Fannee

Geraadpleegde literatuur:

Boon, J. van der (2008). De Schierstins, een ongekende schat. Stichting De Schierstins, Veenwouden;

Kransberg, D. & H. Mils (1979). Kastelengids van Nederland; Middeleeuwen. Fibula-Van Dishoeck, Haarlem, p.12;

Kalkwiek, K.A. & A.I.J.M. Schellart (red.) (1980). Atlas van de Nederlandse kastelen, A.W.Sijthoff's Uitgeversmaatschappij b.v., Alphen a/d Rijn, p.50-51;

Illustraties:
(foto's van het kasteel) Mathieu Fannee;