Kasteel de Nijenbeek

De Nijenbeek is een vierkante donjon. Het staat ten noorden van Voorst (Gelderland), aan een dode arm van de IJssel.

Oorspronkelijk bestond het kasteel uit de huidige donjon, met aan de noordkant een traptoren en een hoog ommuurd plein. Aan de noordwestkant van het kasteel lag ook een voorburcht.

De stichting van het kasteel

Wanneer het kasteel precies gesticht is, is niet bekend. Maar waarschijnlijk stond hier aan het begin van de 13de eeuw al een houten kasteel. Dit kasteel zou dan tijdens de regering van graaf Gerard III van Gelre (1207-1229) in steen zijn herbouwd.

Het kasteel stond strategisch op de grens tussen Gelre en het Oversticht. Het was bedoeld om het scheepvaartverkeer op de IJssel te controleren.

De eerste heer van Nijenbeek

Links het kasteel in de 13de eeuw. Rechts het kasteel in de 14de eeuw. In de loop van de 14de eeuw kwam ook een voorburcht tot ontwikkeling (hier niet afgebeeld). .

Eerst werd het kasteel vermoedelijk bewoond door kasteleins van de Gelderse graven. Later kwam het kasteel in handen van een Heer: ridder Dirk van Nijenbeek (vermeld in 1266). Deze was mogelijk een afstammeling van één van de vroegere kasteleins.

De heer van Nijenbeek was een belangrijke leenman. Dat blijkt onder meer uit het feit dat een oorkonde uit 1290, waarin graaf Reinoud I van Gelre het graafschap aan de graaf van Vlaanderen verpandde, ook het zegel droeg van heer Dirk van Nijenbeek.

In 1296 overleed Dirk van Nijenbeek zonder mannelijke erfgenaam na te laten. Een jaar later werd de Nijenbeek overgedragen aan graaf Reinoud I van Gelre.

Het verhaal van de 'Dikke Hertog'

Tegen het midden van de 14de eeuw, kort nadat het Graafschap Gelre verheven werd tot hertogdom, werd de Nijenbeek betrokken bij een successiestrijd. Het conflict ontstond tussen de twee zonen van hertog Reinoud II van Gelre - Eduard en Reinoud III - na de dood van hun vader in 1343.

Het kasteel gezien vanaf een afstand.

De twee broers voerden elf jaar lang oorlog tegen elkaar. Uiteindelijk werd Reinoud III (de rechtmatige troonopvolger) in mei 1361 tijdens een slag bij Tiel gevangen genomen door zijn broer Eduard. Reinoud werd eerst opgesloten op kasteel Rosendael bij Arnhem, maar kwam uiteindelijk terecht op de Nijenbeek.

Volgens de overlevering zou Reinoud tijdens zijn gevangenschap zo dik zijn geworden, dat hij niet meer door de deuropening van zijn cel kon. Het was zelfs niet meer nodig om de deur van zijn cel te sluiten.

Toen Eduard in 1371 bij de slag bij Baesweiler sneuvelde, werd Reinoud uiteindelijk bevrijd en uitgeroepen tot hertog van Gelre. Volgens de legende moesten de muren van zijn cel wel worden uitgehakt om hem door te laten. Hoe het ook zij, Reinoud bleef niet lang aan de macht: in december 1371 overleed hij al.

Een nieuwe opvolgingsstrijd!

Meteen na het overlijden van Reinoud brak er weer een strijd om de macht in Gelre! Nu streden de zusters van Reinoud en Eduard tegen elkaar: Mechteld en Maria. In die strijd kwamen voorstanders van Mechteld de Nijenbeek in 1372 belegeren, maar het kasteel hield stand!

Uiteindelijk gaf Mechteld in 1377 haar ambities op. Hierop kwam het hertogdom Gelre in handen van Marias zoon, de latere hertog Willem III van Gulik. In 1383 gaf hertog Willem de Nijenbeek in leen aan Willem van Steenbergen, een afstammeling van de graven van Gelre. Het geslacht Steenbergen zou eigenaar blijven tot het begin van de 18de eeuw.

De ontmanteling van de Nijenbeek

Aan het begin van de 16de eeuw streden Filips de Schone en Karel van Egmond (zie afbeelding hiernaast) om het bezit van Gelre. Zoals velen in Gelre onderwierp de toenmalige kasteelheer Fijacker van Steenbergen zich aan Filips.

Uiteindelijk viel de strijd uit ten gunste van Karel. Hertog Karel nam Fijacker van Steenbergen in genade aan, maar behield voorlopig de Nijenbeek. In 1522 liet de hertog het kasteel grotendeels slopen, maar de toren bleef bespaard. De vrijgekomen stenen werden gebruikt om twee blokhuizen voor Deventer te bouwen, van waaruit de hertog die stad belegerde.

Oorlog!

Aan het begin van de Tachtigjarige oorlog (1568-1648), werd een contingent uit Deventer op de Nijenbeek gelegerd om de stad te beschermen tegen Spaanse troepen die in Zutphen waren gelegerd. Desondanks werd de Nijenbeek in 1585 ingenomen door de Spanjaarden. In 1586 werd het kasteel heroverd door Staatse troepen onder leiding van de Engelse graaf Leicester.

Aan het begin van de 18de eeuw was het kasteel nog steeds in het bezit van het geslacht Steenbergen. Na 1726 is het door huwelijk, vererving of verkoop een paar keer van eigenaar veranderd.

De genadeslag

In april 1945 is de toren tijdens de laatste oorlogshandelingen ernstig beschadigd. Het kasteel werd namelijk vanaf de oostelijke oever van de IJssel door geallieerde troepen onder vuur genomen om Duitse soldaten - die in het kasteel zaten - te verdrijven. Sindsdien is de toren een ruïne.

Vandaag de dag

Het kasteel is niet te bezichtigen, maar het is goed te zien vanaf het pad.

[Hoofdmenu]

Tekst: Mathieu Fannee

Geraadpleegde literatuur:

Eliëns, F.M., Harenberg, J. (1984). Middeleeuwse kastelen van Gelderland. Uitgeverij Elmar b.v., Rijswijk, p.321-326;

Janssen, H.L., Kylstra-Wielinga, J.M.M., & Olde Meiering, B. (red.) (1996). 1000 jaar kastelen in Nederland, Functie en vorm door de eeuwen heen, Uitgeverij Matrijs, Utrecht, p.85, p.94;

Kalkwiek, K.A. & Schellart, A.I.J.M. (red.) (1980). Atlas van de Nederlandse kastelen, A.W.Sijthoff's Uitgeversmaatschappij b.v., Alphen a/d Rijn, p.62, p.70-71;

Kransberg, D. & Mils, H. (1979). Kastelengids van Nederland; Middeleeuwen. Fibula-Van Dishoeck, Haarlem, p.51;

Kuipers-Verbuijs, M.J. et al (1997). Ruïnes in Nederland, Waanders Uitgevers, Zwolle, p.158-161;

Meerstadt, A. & J.J.T. Moolhuijzen (1983). “De Nijenbeek te Voorst. Burcht, Hoge Huijs en Ruïne in bouwhistorisch perspectief”, in: Castellogica I, NKS, Doorn, p.159-172;

http://www.absofacts.com/kastelen/data/nijenbeek.shtml;
http://www.kasteelonline.nl/nijenbeek.html;

(over de hertogen van Gelre)
Bergstra, T. (1984). “Gelre en Elburg” in: Arent thoe Boecop, uitgave van de oudheidkundige vereniging “Arent thoe Boecop” - nummer 25, Elburg, p.11-17;

http://nl.wikipedia.org/wiki/Hertog_van_Gelre;
http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_heersers_van_Gulik;

Illustraties:
(foto's van het kasteel) Mathieu Fannee;
(tekening van het kasteel in de 13de-14de eeuw) Mathieu Fannee, naar P.Bitter (zie http://www.kasteelonline.nl/bouw.html);
(afbeelding van Karel van Egmond) Historisch Museum in Arnhem / http://www.ru.nl/ahc/vg/html/vg000199.htm;