Kasteel Loevestein

Kasteel Loevestein is een rechthoekig waterkasteel. Het staat tegenover Woudrichem, op de plaats waar de Maas en de Waal samenkomen, in de oude polder 'Munnikenland' (Gelderland).

De polder 'Munnikenland' dankt zijn naam aan de monniken die het gebied ontgonnen aan het einde van de 13de eeuw. Het is pas na hun vertrek aan het begin van de 14de eeuw dat het kasteel werd gesticht.

De stichting van het kasteel

Het kasteel werd gesticht kort na 1360 door Dirck Loef van Horne. Net als zijn voorouders hield hij het omringende gebied “het land van Altena” in leen van de graven van Holland.

De Waaltoren, de oudste toren van het kasteel (ongeveer 1360)

Eerst bestond het kasteel slechts uit de Waaltoren (op de bovenste foto staat de Waaltoren helemaal rechts).
Rond 1368 liet Dirck Loef de Waaltoren ophogen en bouwde de rest van het kasteel. Het kreeg toen in hoofdlijnen de vorm die we tegenwoordig kennen: een rechthoekig hoofdgebouw met twee vierkante torens (maar de huidige poorttoren werd pas in de 15de eeuw opgetrokken).

Het is aan Dirck Loef dat het kasteel zijn naam te danken heeft: 'Loeve-stein' betekent namelijk 'het stenen huis van Loef'.

De heer van het slot Loevestein

Dirck Loef van Horne trok zich weinig aan van wetten. Zo stichtte hij een onrechtmatig riviertol bij Woudrichem. Omdat slechts de graven van Holland uit het Beierse huis het recht hadden om zo'n tol in te stellen, werd hij in 1368 van bijna al zijn bezittingen en rechten vervallen verklaard, maar hij mocht wel op het kasteel blijven wonen.
Uiteindelijk verliet Dirck Loef zijn kasteel in 1378; hij overleed in Luik in 1391. Na hem is er nooit meer een heer van het slot Loevestein geweest.

Kasteel Loevestein, met rechts de thans verdwenen voorburcht.

Op Loevestein had Dirck Loef van Horne opgevolgd moeten worden door zijn neefje Willem VII van Horne. Maar dat gebeurde niet: de graaf van Holland Albrecht van Beieren wilde het kasteel zelf hebben. Hij liet het versterken om er een grenspost van te maken, bedoeld om Holland tegen het hertogdom Gelre te beschermen. Verder stelde Albrecht van Beieren er zijn schoonzoon ridder Brustin van Herwijnen als slotvoogd aan.

Maar ridder Brustin van Herwijnen was ook geen eerlijke man. Omdat deze zich verrijkte ten koste van Albrecht van Beieren, en weigerde zich te verantwoorden, werd het kasteel in 1397 belegerd door troepen van Albrecht. Het kasteel, dat verdedigd werd door een garnizoen van 90 man, werd onder vuur genomen met donderbussen en uiteindelijk ingenomen. Brustin van Herwijnen werd echter niet gevangen genomen: hij was vóór het beleg al gevlucht.

Uiteindelijk werd Brustin van Herwijnen toch in ere hersteld. Hij mocht zelfs zijn positie als raadsheer van Albrecht van Beieren weer bekleden.
Ook werd het kasteel hersteld; het is toen dat de nog bestaande Kruidtoren werd gebouwd (zie foto hieronder).

Het kasteel bleef in handen van de graven van Holland. Eerst kwam het aan Albrechts zoon de latere Willem VI van Holland (†1417). Daarna kwam het kasteel aan Willems dochter Jacoba van Beieren (†1436). In de strijd tussen de Hoeken en de Kabeljauwen gebruikte de gravin het kasteel als gevangenis voor haar vijanden.

De tachtigjarige oorlog

Aan het begin van de tachtigjarige oorlog (1568-1648) was het kasteel in handen van de Spanjaarden. Maar in december 1570 kwam een kleine groep soldaten in opdracht van de prins van Oranje het kasteel door een list veroveren.
De soldaten, die gekleed waren als Duitse veekopers, gingen naar het slot, klopten aan de poort en vertelden de wachter dat zij verdwaalde reizigers waren. Hierop werden ze binnengelaten. Eenmaal binnen de muren trokken de soldaten hun wapens en namen het slot in. Daarna wachtten de soldaten de komst van versterkingen af.

Maar de versterkingen kwamen niet: op vele andere plekken in het land stonden de Geuzen op het punt de Spanjaarden aan te vallen, maar vanwege allerlei moeilijkheden gingen de aanvallen uiteindelijk niet door. Nu stonden de prinsgezinde soldaten op Loevestein er alleen voor. En ze zaten in de val: een klein Spaans leger kwam het kasteel namelijk belegeren.
Na een zware strijd werd het kasteel door de Spanjaarden ingenomen. Alle prinsgezinde soldaten die de strijd hadden overleefd werden later ter dood gebracht.

Een paar jaar later, in 1572, wisten de Geuzen kasteel Loevestein toch terug te veroveren op de Spanjaarden.

Het kasteel wordt een gevangenis

In 1614 werd Loevestein officieel staatsgevangenis. Een van de eerste gevangenen was de bekende Nederlandse rechtsgeleerde Hugo de Groot (1583-1645) (zie afbeelding hiernaast), die in 1619 om religieuze en politieke redenen gevangen werd gezet.
Tijdens zijn gevangenschap had hij toestemming om boeken te ontvangen van de buitenwereld. Diezelfde boeken liet hij terugbezorgen in een boekenkist. In 1621 wist Hugo de Groot te ontsnappen door zelf in de boekenkist te gaan zitten. Het leverde wel spannende momenten op: de dragers van de kist vonden deze zo zwaar dat ze schamper opmerkten dat het net leek of Hugo de Groot zélf in de kist zat, maar de kist werd niet gecontroleerd. Na zijn ontsnapping ging Hugo de Groot in Parijs wonen.

In 1672, toen het leger van Lodewijk XIV de Republiek der Verenigde Nederlanden aanviel, werd het kasteel belegerd door de Franse troepen. Het kasteel hield stand. Maar bij latere Franse invallen ging het anders: in 1793-94 werd het kasteel zonder veel strijd overgegeven.
Later ging Napoleon het kasteel gebruiken als gevangenis voor zijn Russische en Engelse krijgsgevangenen.

De laatste gevangenen op Loevestein waren Belgische officieren; zij werden tijdens de Tiendaagse Veldtocht in 1831 gevangen genomen; in hetzelfde jaar wisten ze te ontsnappen door uit het raam van hun cel te klimmen. Daarna is het kasteel nooit meer als gevangenis gebruikt.

Uiteindelijk is het kasteel in de loop van de 19de eeuw een militair fort geworden. In 1952 kwam het kasteel weer in civiele handen.
Kasteel Loevestein is tussen 1965 en 1986 gerestaureerd.

Vandaag de dag

Het kasteel is te bezichtigen (tegen entree).

Foto hierboven: het kasteel gezien vanuit de Waal.

[Hoofdmenu]

Tekst: Mathieu Fannee

Geraadpleegde literatuur:

Andel, P. van (1969). Zes eeuwen Loevestein, J.Noorduijn en Zoon N.V. - Gorinchem;

Brekelmans, M. (1987). Slot Loevestein. Rijksdienst Kastelenbeheer – Den Haag, De Walburg Pers - Zutphen;

Eliëns, F.M., Harenberg, J. (1984). Middeleeuwse kastelen van Gelderland. Uitgeverij Elmar b.v., Rijswijk, p.218-223;

Janssen, H.L., Kylstra-Wielinga, J.M.M., & Olde Meiering, B. (red.) (1996). 1000 jaar kastelen in Nederland, Functie en vorm door de eeuwen heen, Uitgeverij Matrijs, Utrecht, p.92-93;

Kalkwiek, K.A. & Schellart, A.I.J.M. (red.) (1980). Atlas van de Nederlandse kastelen, A.W.Sijthoff's Uitgeversmaatschappij b.v., Alphen a/d Rijn, p.104-105;

Kransberg, D. & Mils, H. (1979). Kastelengids van Nederland; Middeleeuwen. Fibula-Van Dishoeck, Haarlem, p.45-47;

Reijen, Paul E. van (1976). Middeleeuwse kastelen in Nederland, Unieboek b.v., Bussum. (3de herziene druk), p.98-101;

http://www.kasteleninnederland.nl/kasteel134.php;
http://nl.wikipedia.org/wiki/Van_Horne;

Literatuur over de ontsnapping van Hugo de Groot:

Velema, W. (1999). Het aanzien van een millennium. Kroniek van historische gebeurtenissen van de Lage Landen 1000-2000. Uitgeverij Het Spectrum b.v., Utrecht, p.97-99;

Illustraties:
(foto van de achterkant van het kasteel, met Kruidtoren) Hervé Giard;
(andere foto's van het kasteel) Mathieu Fannee;
(prent) J.Hilverdink, gevonden op http://www.kasteleninnederland.nl/kasteel134.php;
(schilderij van Hugo de Groot door Michiel van Mierevelt) wikipedia, public domain;