De ruïne van het Huis te Merwede, gezien vanuit het noordwesten. .

De ruïne van het Huis te Merwede

Het Huis te Merwede is de ruïne van een vierkante waterburcht. Het staat in Dordrecht (Zuid-Holland).

De eerste heren van Merwede

De heren van Merwede waren grafelijke ambtenaren van burgerlijke afkomst, die opklommen tot de lagere adel en uiteindelijk tot de belangrijkste edelen van de tweede rang gingen behoren.

De oudst bekende heer van Merwede was ene ridder Daniël II van Merwede. Deze wordt genoemd in een oorkonde uit 1243 waarin hij als getuige optrad voor graaf Willem II van Holland. Daniël hield de ambachtsheerlijkheid Van der Merwede in leen van de heer van Voorne. Echter toen bestond er nog geen kasteel: waar de heren van Merwede toen woonden is niet bekend [opmerking].

De stichting van het kasteel

Plattegrond van het kasteel (de twee elkaar opvolgende kastelen zijn goed te zien). Het donker gekleurde stuk linksboven is het enige wat van het kasteel is overgebleven.

Het kasteel wordt voor het eerst vermeld in 1304 en zal dus rond 1300 zijn gesticht. Het werd mogelijk gebouwd in opdracht van Daniël IV van Merwede (ca.1278-ca.1330). De heren van Merwede waren in die tijd veel belangrijker geworden dan ze eerst waren. Ze verkeerden namelijk steeds vaker in dienst van de graaf van Holland.

Het kasteel had toen een vierkant grondplan van 26 x 27 meter (zie plattegrond hiernaast). Aan de zuidkant stonden twee ronde hoektorens. Op de plek van de huidige torenruïne (de noordwesthoek) stond toen vermoedelijk ook een toren, maar dat is niet met zekerheid vast te stellen aangezien hiervan niets is teruggevonden.

Het kasteel was gebouwd op een systeem van spaarbogen en diep gefundeerde steunpunten. Echter dat was niet stevig genoeg:
het gebied werd in die tijd door de ene na de andere overstroming geteisterd en het kasteel raakte hierdoor beschadigd. Uit opgravingen is gebleken dat bijvoorbeeld de zuidwestelijke toren door de overstromingen sterk uit het lood was gaan staan en ook de aan de toren aansluitende weergang helde sterk over naar buiten!

Het tweede kasteel

Rond 1350 werd het verzakte kasteel herbouwd en flink uitgebreid. Om te voorkomen dat het kasteel weer door overstromingen kon worden beschadigd, werden de funderingen aangepakt en het maaiveld werd opgehoogd. Daarna werd het kasteel, waarvan een deel van de oorspronkelijke muren kon worden behouden, aan de zuid- en oostzijde uitgebouwd. Het groeide uit tot een vierkant kasteel van circa 34 x 35 meter, met vier woonvleugels gebouwd rondom een binnenplaats, en torens op de vier hoeken. De huidige ruïne (de noordwestelijke toren) dateert uit deze herbouw.

In die tijd begonnen de Hoekse en Kabeljauwse twisten. In 1352 werden de Hoeken verslagen en graaf Willem V van Holland kwam toen naar het kasteel. Daar kreeg ridder Daniel VI van Merwede opdracht van de graaf om de goederen van de verslagen Hoeken te verkopen.

Verwoesting

Het kasteel bleef in handen van de heren van Merwede tot het begin van de 15de eeuw. In 1403 stierf Daniël VII van Merwede zonder mannelijke erfgenamen na te laten. Hierop kwam het kasteel in handen van de man van Daniëls dochter Margaretha: Willem van Brederode.

Willem van Brederode stond in de strijd tussen de Hoeken en de Kabeljauwen aan de kant van de Hoeken. Echter de nabij gelegen stad Dordrecht was een Kabeljauws bolwerk. In 1418 kwamen de Hoeken Dordrecht belegeren en het kasteel diende als sterkte voor de belegering van de stad [opmerking].

Maar de belegering van Dordrecht werd door de Kabeljauwen met succes afgeslagen. Toen de Hoekse troepen vertrokken waren, trokken de Dordtenaren naar het kasteel en vernielden het!
Mogelijk werd het kasteel tussen 1418 en 1421 nog gedeeltelijk hersteld, maar dit was tevergeefs: in 1421 kwam de Sint-Elisabethsvloed, die niet alleen 72 dorpen in de omgeving onder water deed verdwijnen, maar het kasteel ook definitief verwoestte. Daarna werd de ruïne geleidelijk gesloopt door Dordtenaren die er stenen en andere bouwmaterialen kwamen halen.

Opgravingen

In 1940 werden de grondslagen van het kasteel blootgelegd en toen ontdekte men dat twee kastelen elkaar hadden opgevolgd op dezelfde plaats.

Vandaag de dag

De ruïne van het kasteel staat in een heel klein bosje, te midden van een industriële omgeving. Het is vrij toegankelijk.

Foto hierboven: de toren gezien vanuit het westen.

[Hoofdmenu]

Tekst: Mathieu Fannee

Geraadpleegde literatuur:

Janssen, H.L., Kylstra-Wielinga, J.M.M., & Olde Meiering, B. (red.) (1996). 1000 jaar kastelen in Nederland, Functie en vorm door de eeuwen heen, Uitgeverij Matrijs, Utrecht, p.71-74;

Klaus, N. (2011). Riddersporen. De heren en huizen van de Merwede. Deel 23 uit de reeks 'Verhalen van Dordrecht'. Uitgeverij De Stroombaan, Alblasserdam;

Kransberg, D. & Mils, H. (1979). Kastelengids van Nederland; Middeleeuwen. Fibula-Van Dishoeck, Haarlem, p.156-157;

Kuipers-Verbuijs, M.J. et al (1997). Ruïnes in Nederland, Waanders Uitgevers, Zwolle, p.274-277;

Reijen, Paul E. van (1976). Middeleeuwse kastelen in Nederland, Unieboek b.v., Bussum. (3de herziene druk), p.95-97;

Stöver, Jos et al (2000). Kastelen en buitenplaatsen in Zuid-Holland, Walburg Pers, Zutphen, p.430-432;

http://cms.dordrecht.nl/dordt?waxtrapp=rhqboDsHaKnPvBOFNH;

Illustraties:
(foto's van de ruïne) Mathieu Fannee;
(plattegrond) Nederlandse Kastelenstichting / Janssen (?), gevonden op http://www.kastelenbeeldbank.nl/Zuid-Holland/Merwe(de)-Dordrecht/index.htm;